Arrancando-nos da nossa terra, arrancam-nos as raízes. Onikumiha mulapo mwahu, onaakha ilipelo sahu. Vozes das Mulheres de Cabo-delgado masu a Athiyana a Okhaapu. 2023

2017ko urriaren hasieratik, gatazka armatu batek itzal bat bota dio Cabo Delgado probintziako biztanleen bizitzari. Azken bost urteotan, 2022ko urriaren 12an “Cabo Ligado” buletinak argitaratutako datuen arabera, 4.322 pertsona hil dira indarkeria antolatuaren ondorioz. Orain arte, ezin izan da kopuruz zehaztu zenbat pertsona hil diren behartutako lekualdatzeek, traumak, osasun-zerbitzuen faltak edo elikagaiak ekoizteko gaitasunik eza eragindako zeharkako kausengatik.

Migrarentzako Nazioarteko Erakundearen arabera, 2022ko irailaren amaierarako 946.508 barne-errefuxiatu zeuden, probintziako biztanleriaren %40,79 osatuz. Horietatik, %55 haurrak, %24 emakumeak eta %21 gizonak dira. Desplazatutako pertsonen kopuru osoaren %30 soilik (287.664) daude harrera- edo berrkokatze-kanpamenduetan. Gainerako %70ek (658.844 pertsona) familiaren etxeetan, alokatutako etxebizitzetan edo senideek eta beste batzuek utzitako etxeetan bizi dira.

Egoera honen ondorio dramatikoenetako bat da Mozambiken 16 urteko gerra amaitu zenetik izandako krisi humanitario larriena; ia milioi eta erdi pertsonak berehalako biziraupenerako elikagai-laguntza premiazkoa behar dute. Ez bakarrik beren jatorrizko lekuetatik ihes egin duten biztanleak, baita haiek hartzen dituztenak ere, azken bost urteotan ahultasun egoera berezian bizi izan dira.

Argitalpena Mozambikeko hizkuntzetan dago eskuragarri: portugesez eta makhua hizkuntzetan.

ÍNDICE
NTHOONYIHERYO

Introdução
Mpaceriho

Epígrafe
Mutthaka woomwaleyiha

Há guerra em Cabo Delgado
Yookhala ekhotto Okhaapu

As 5 fases da guerra vistas e analisadas por Yasu
Ilukuluku 5 sa ekhotto soowooneleliwa ni soosomeleliwa ni Yaasa

Cabo Delgado: onde as pessoas são provisórias e as mulheres já não podem dormir. Só (des) eperam
Okhaapu: nipuro atthu ahinooneleliwaaya ni athiyana ahinrupaaya tho. Anoovelavela paahi

A guerra e a narração dos muitos sofrimentos delas
Ekhotto ni mwaalelo wa ohaawa waya mwinceene

Safira explica como nem a ervas têm acesso
Safira onilavula mithowelo sa miri sinivoniha iretta

Estórias de fuga, perigos, medos e de valentia para fazer frente a tudo
Ihantisi sootthawatthava, soowoopiha, sinooviha ni sa ikuru soolipiha murima

As raízes profundas dos conflitos: a naturalização da violência, a que se sofre e a que se pratica
Ilipelo soothipeleleya sa owanawana: mulimaleliheriwo wa owali, ole ampakeliwaaya ni ole ampakaaya atthu

Todas queremos a paz e sabemos que a paz vai dar muito trabalho a conseguir.
Mas é urgente e desejada do fundo dos nossos corações
Ootheene ninniphavela murettele ni ninnisuwela tho wiira yoola onoorowa ovaha muteko mwinceene wiira ophwanyiwe.
Masi onniphaveleya voowaakuveya ni mirima sahu sootheene

Epílogo
Mmaliheryo

Argitalpen hau Fundación Friedrich Ebert Mozambique sukurtsalak, Forum Mulher de Moçambique eta Euskal Herriko Gernika Gogoratuz Bake Ikerketa Zentroak egindako ahalegin bateratuaren emaitza da. Editoreen izenak alfabetikoki zerrendatuta daude.
Haien artean ez dago hierarkiarik.

FICHA TÉCNICA
MULEELIHO WA ELIIVURU

Maputo, 2023
Omaputu, 2023

Editoras
Anamareeriha

Brenda Campos
Caroline Silva-Garbade
Nzira de Deus
Teresa Cunha

Autoras
Anamwaalaka

Adia | Atiixa
Aquina | Akiima
Abida | Apiipa
Aisha | Ayixa
Ayra | Ayira
Amina | Amina
Dada | Kaka
Ephiro | Melura
Farida | Farita
Hana | Hanna
Kadjira | Kheesi
Layla | Laayila
Najila | Naasira
Namphela | Sumaara
Ranya | Raniya
Safira | Safira
Samira | Samira
Sucena | Asuseena
Wetha | Weeta
Wezu | Weesa
Yasu | Yaasa
Zahara | Sahara
Zaia | Xaniya
Zara | Saara
Zuri | a |Suura Xaniya
Yasu | Yaasa

Tradutores para Makhuwa
Anamapittikuxerya wa ntaava na Emakhuwa

Maurício Bernardo
Salustiano Ramos